تبلیغات
قرآن برای اهل یقین(شعبه1) - علت اختفاء مدفن فاطمه زهرا (س) چیست؟
تاریخ : 1392/01/27 | 23:01 | نویسنده : م. کاظمی
پاسخ: یکى از مسائل مسلّم و قطعى در مورد حضرت زهرا (علیها السلام) این است که قبر آن حضرت مخفى است و هنوز هیچ کس به طور مشخص و قطعى قبرى به آن حضرت نسبت نداده است. اما آنچه ضروری مهم است علت اختفاء می باشد که به آن اشاره می کنیم:
الف: به خاطر دفاع از مقام امامت و ولایت
یکی از مسائلى که انسان را سخت در تعجب فرو مى‏ برد، طوفان عجیبی است که بعد از وفات پیامبر (صلى الله علیه و آله) در جامعه اسلامى بر سر مسأله خلافت در گرفت، طوفانى که نتیجه آن تغییر محور خلافت از خاندان پیامبر(صلى الله علیه و آله) به سوى افراد دیگرى بود، و امام علی(ع) که از سوى خدا به عنوان جانشینى پیامبر (صلى الله علیه و آله) معرفى شده بود کنار زده شد، و افراد دیگر جاى او را گرفتند. دیگرانی که در واقعه غدیر از اولین کسانی بودند که مقام ولایت امام علی(ع) را به او تبریک گفتند(1). ولی بعد از رحلت پیامبر(ص) با تمام قوا در صدد منزوی قرار دادن اهل بیت برآمدند، انزوایی که سبب شد مقامات حاکم آنچه از فضایل و مناقب در شأن اهل بیت آمده و طبعاً شایستگى و اولویت آنها را براى مسأله خلافت اثبات مى‏کرد، سانسور کنند. و از آن جایی که این سانسور کردن فضایل، جزئى از حرکت سیاسى خلیفه اول بود. از این رو فاطمه(س) زمانی که علنن دید تمام سفارشات پیامبر(ص) توسط افرادی مغرض در مورد مقام امامت و ولایت امام علی (ع) در جامعه اسلامی لگد کوب شده و بر اثر تبلیغات خلفا، عملکردش در دفاع از ولایت در جامعه اثر آن چنانی نبخشیده، لذا وصیت کرد تا این چنین افرادی در تشییع او حاضر نشوند و قبرش بر آنان مخفی بماند تا دیگرانی که چشم بروی حقیقت باز می کنند بپرسند که چرا قبر دختر پیامبر(ص) مخفی است؟
ب: خنثی کردن نقشه غاصبان خلافت:
از آن جایی که غاصبان خلافت براى سرپوش گذاشتن بر جنایات خود نقشه کشیده بودند تا به هر قیمت شده در تشییع جنازه‏ حضرت زهرا علیهاالسلام شرکت کنند و اظهار عزادارى کنند تا سرپوشى بر جنایاتشان باشد از این رو حضرت زهرا علیهاالسلام به امیرالمؤمنین علیه‏السلام عرض کرد: آیا مى‏توانى وصیت مرا عمل کنى؟ حضرت فرمود: آرى انجام مى‏ دهم. فرمود: وقتى من از دنیا رفتم مرا شب دفن کن و به آن دو نفر خبر مده.(2) نباید احدى از آن دو بر جنازه ‏ام حاضر شوند و اجازه مده بر جنازه‏ من نماز بخوانند چرا که اینان دشمنان من و پیامبرند.
ج: اعتراض در برابر انحراف مسلمین:
با نگاهی گذرا به تاریخ در می یابیم که زهرای مرضیه (علیها السلام) در مقابل انحراف جامعه مسلمین از مسیر اصلی خود ساکت نماندند و در مواقع گوناگون اعتراض خود را نسبت به این مسأله ابراز داشتند، به عنوان نمونه دو خطبه ای که از «عمر بن شبّه» در کتاب «سقیفه» تألیف ابی بکر احمد بن عبدالعزیز جوهری و همچنین در «بلاغات النساء» تالیف ابن طیفور(1) نقل شده، نشانگر این اعتراض است(3).
چرا که حضرت در ضمن سخنانی به هنگام بیماری، آن زمان که زنان مهاجر و انصار به عیادت او رفتند، و به او گفتند: ای دختر رسول خدا(ص) شب را چگونه به صبح رساندی؟ فرمود: شب را به صبح رساندم، در حالی که دنیای شما را دوست ندارم، و سخنان مردان شما را، پس از آنکه آنان را آزمایش کردم، دشمن می دارم، وای بر آنان. خلافت را از جایگاه استوار و متین رسالت، و ستونهای محکم نبوّت و محل فرود آمدن روح الامین، به کجا انتقال دادند؟ آگاه باشید این دگرگونی، زیان جبران ناپذیری در بر دارد، چه اشکالی بر ابوالحسن وارد بود؟ بخدا سوگند، ایرادش شمشیر برنده و خشم، و غضب شدید او در راه خدا!؛ بخدا سوگند اگر همگی از او اطاعت می نمودند، و تسلیم زمامی می شدند که رسول خدا(ص) به او سپرده بود، امت را به گونه ای هدایت می کرد که کوچکترین صدمه ای متوجّه آنان نشود، و سوار بر این مرکب، دچار کمترین اذیّت و آزاری نگردند، و آنان را به آبگاهی سرشار و لبریز رهنمون می کرد که از هر دو سوی آن آب سرازیر بود، و همگی از آب زلال و گوارای آن سیراب می گشتند. و در پنهان و آشکار آنان را راهنمائی و هدایت می کرد، و خود کمترین بهره ای از خلافت نمی برد، جز به اندازه رفع تشنگی و گرسنگی و بر اثر آن برکات آسمان و زمین سرازیر می گردید.
بزرگان قوم گمان دارند کار نیکو انجام می دهند، آگاه باشید آنان خود برپا دارنده فساد هستند، اما نمی دانند، وای بر آنان « أفمَن یَهدی الی الحقّ أحقّ أن یُتَّبع أمَّن لایَهدِی إلا أن یُهدی » آیا کسی که مردم را به سوی حق هدایت می کند، شایسته است از او پیروی شود، و یا آنکه هدایت نکند، مگر اینکه خود هدایت شود؟(4)
امّا ‏علماى اهل سنّت جدای ازعلت اختفا در مورد محلّ دفن حضرت زهرا (علیها السلام) سه قول آورده‏ اند که در اینجا به آن اشاره می کنیم:
1- در داخل بیت خودش‏
گذشته از اینکه دفن شدن حضرت زهرا (علیها السلام) در داخل بیت خود در ضمن روایاتى از طریق شیعه آمده، در منابع اهل سنّت،علما و دانشمندان آنها به این معنا تصریح و دفن آن حضرت را در خانه‏ اش تأیید نموده‏اند: از جمله ابن شیبه، از قدیمى‏ ترین مورخ و مدینه‏ شناس به نام «عبدالعزیز»(5) نقل مى‏کند که وى مى‏گفت: «انّها دفنت فی بیتها و صنع بها ما صنع برسول ‏اللَّه (صلى الله علیه و آله) انّها دفنت فی موضع فراشها»؛ فاطمه زهرا (علیها السلام) همانند رسول خدا (صلى الله علیه و آله) در داخل خانه ‏اش و در جایگاهى‏ که به عالم بقاء ارتحال یافته، به خاک سپرده شده است(6).
« دیار بکرى» با اشاره به اقوال مختلف مى‏گوید: «و گفته شده که قبر آن حضرت در داخل خانه خود و در محلّ محرابى است که در پشت حجره مقدسه قرار گرفته است. سپس این نظریه را تأیید مى‏ کند و مى‏ گوید: «و هذا أظهر الأقوال».(7)
2- در بقیع‏
عدّه‏ اى دیگر از علماى اهل سنت نیز مى‏گویند: «آن حضرت در بقیع ولى در خارج از حرم ائمه (علیهم السلام) به خاک سپرده شده است».
و این گروه نظرات و احتمالات مختلفى را مطرح ساخته‏اند؛ زیرا بعضى مى‏گویند در زاویه بیرونى خانه عقیل، که به بقیع منتهى مى‏گردد، دفن شده است.
و بعضى دیگر مى‏گویند در مقابل کوچه‏ اى که به نام کوچه نبیه بوده به خاک سپرده شده و بعضى دیگر بیت‏ الأحزان را که مسجد فاطمه(س) نامیده مى‏شد، معرفى نموده‏ اند.
و اقوال دیگرى که مجموعاً به شش قول بالغ مى‏گردد.(8)
3- در داخل حرم ائمه بقیع‏
و این قول را مى‏توان قول مشهور در میان علماى اهل سنت دانست.
سمهودى پس از بیان نظرات و مطالب مختلف در مود مدفن حضرت زهرا (علیها السلام) مى‏گوید: «از آنچه‏ گفتیم، چنین به‏ دست مى‏ آید که قبرآن حضرت دربقیع و درکنار قبر حسن‏ بن على (علیه السلام) است».(9)
ابن نجّار، مدینه‏ شناس معروف دیگر (متوفاى 643 ه. ق.) پس از نقل وصیت امام‏ مجتبى (علیه السلام) که: « ادفنونی الى جنب امّی فاطمة بالمقبرة » مى‏گوید: بنابراین قبر فاطمه (علیها السلام) در کنار قبر فرزندش حسن و در زیر همین قبه است.(10)
مؤلف کتاب عمدةالأخبار مى‏گوید: «از قبور واقع در بقیع، قبر فاطمه دختر رسول خدا (صلى الله علیه و آله) است و آن در داخل قبه عباس و در کنار قبر فرزندش حسن (علیه السلام) واقع گردیده؛ زیرا نقل شده است که حسن بن على به هنگام وفاتش وصیت نمود که مرا در کنار قبر مادرم فاطمه به خاک بسپارید».(11)
و اکثر نویسندگان گذشته و معاصر همین مطلب را تکرار کرده و مدفن آن حضرت را در داخل حرم ائمه بقیع معرفى نموده اند.(12)
دلیل این نظریه‏:
اگر طرفداران این قول، دلیلى بر نظریه خود ذکر مى‏ نمودند، پذیرش گفتار آنان به عنوان یک مورّخ امکان ‏پذیر بود، ولى به طورى‏ که ملاحظه شد، آنان در مقابل وجه اول که مضمون روایات و گفتار بعضى از قدیمی ترین مدینه‏ شناسان است، وصیت حضرت مجتبى (علیه السلام) را دلیل و مستند خود ذکر نموده ‏اند که فرمود: « ادفنونی عند قبر امی فاطمة »: اگر از دفن شدن من در کنار جدم مانع گشتند در کنار قبر مادرم فاطمه (علیها السلام) به خاکم بسپارید. که در گفتار ابن نجار و مؤلف کتاب عمدةالأخبار بدین دلیل تصریح گردیده و سایر مورّخان نیز با توجه به نقل این وصیت در کنار اظهار نظر خویش، عملًا از همین روش پیروى و به همین دلیل استناد و چنین تلقى نموده‏ اند که منظور آن حضرت از «امى فاطمة» مادر عزیزش فاطمه زهرا دخت رسول ‏خدا (صلى الله علیه و آله) مى‏باشد.
اما نقض صریح این نظریه‏ به عقیده ما در عین این که اصل وصیت امام مجتبى (علیه السلام) از نظر تاریخى مورد تأیید است‏، اما برداشت طرفداران وجه سوّم درست نیست، چرا که شاید منظور امام مجتبى علیه السلام از جمله: «امّى فاطمة» مادر بزرگش فاطمه بنت اسد‏ باشد نه‏ مادرش حضرت زهرا (علیها السلام). چرا که اطلاق کلمه «امّ» به مادر بزرگ، یک اطلاق شایع است.
لذا در توضیح این مطلب مى‏گوییم: دفن شدن آن حضرت در بقیع مخالف با روش اهل بیت (علیهم‏السلام) و در پنهان نگهداشتن قبر مطهر آن بزرگوار است، و با قطع نظر از اینکه مخالف مضمون روایات منقول از اهل بیت(علیهم السلام) به طریق شیعه و اهل سنت و مخالف نظر علما و دانشمندان شیعه در دفن آن حضرت در بیت خود مى‏ باشد و همچنین، گفتار و نقل صریح این مورّخان در موارد دیگر، ناقض این برداشت و مؤید این است که بانوئى که در حرم بقیع دفن شده، فاطمه بنت اسد است و نه فاطمه زهرا (علیها السلام).
از این موارد مى‏ توان گفتار این مورخان در محل دفن جناب عباس عموى پیامبر را ذکر نمود که ابن شیبه و سمهودى از قدیمترین مدینه‏ شناس به نام عبدالعزیزچنین نقل مى‏کنند:« دفن العباس بن عبدالمطلب عند قبر فاطمة بنت اسد بن هاشم فى اول مقابر بنى‏ هاشم التى فى دار عقیل».(13)
عباسى در ضمن نقل متن بالا گفتار دیگرى را از ابن حبان(14)مى‏ آورد که وى در مورد تشییع و تجهیز پیکر امام مجتبى (علیه السلام) تصریح کرده است: «... دفن بالبقیع عند جدّته فاطمة بنت اسد بن هاشم».(15)
به طورى‏ که ملاحظه مى‏ شود، این دو عبارت که از قدیمى‏ ترین مورّخان و محدّثان نقل شده است صراحت دارد بر اینکه بانویى که در حرم بقیع دفن شده و عباس عموى پیامبر و امام مجتبى (علیه السلام) در کنار آن به خاک سپرده شده‏ اند، جده و مادر بزرگ حضرت حسن بن على یعنى فاطمه بنت اسد است نه فاطمه زهرا دختر رسول خدا (صلى الله علیه و آله).
این بود مضمون روایات و نظر معروفترین علما و محدّثان شیعه و سنی که از مجموع این بحث و گفتار، ظن قریب به یقین به دست مى‏آید که قبر مطهّر حضرت زهرا (علیها السلام) در بیت خود و در کنار مسجد رسول خدا (صلى الله علیه و آله) قرار گرفته است. والله العالم.
1 - البدایةوالنهایة،ج‏7،ص:349
2 - فلما توفیت دفنها علیّ لیلا و لم یؤذن أبا بکر و صلى علیها. البدایةوالنهایة،ج‏5،ص:286
3 - عسقلانی در کتاب تهذیب التهذیب ج 7 ص460
4 - علی محدثبندر ریگی، سیاهترین هفته تاریخ.
5 - وى اوّلین مدینه‏شناسى است که در این موضوع تألیفى هم داشته و در سال 199 در قید حیات بوده است.
6 - تاریخ المدینه، ج 1، ص 108.
7 - تاریخ الخمیس، ج 2، ص 176.
8 - این اقوال را ابن شبه در تاریخ المدینه، ج 1، ص 105 و 106 و سمهودى در وفاءالوفا ج 3، ص 901 نقل نموده‏اند.
9 - وفاء الوفا ج 3، ص 901.
10 - اخبار المدینه، ص 154.
11 - عمدة الاخبار، ص 154.
12 - مانند على حافظ در کتاب خود فصول من تاریخ المدینه، ص 168.
13 - تاریخ المدینه، ج 1، ص 127؛ وفاءالوفا، ج 3، ص 910.
14 - ابن حبان از بزرگترین محدّثان و علماى اهل سنت در قرن چهارم متوفاى 354 مى‏باشد و کتاب او از بهترین کتابهاى حدیث به شمار مى‏آید.
15 - عمدة الأخبار، ص 153.


طبقه بندی: زندگی بزرگان، سوالات، یادگاران رسول (ص)،
برچسب ها: فاطمه زهرا (س)، رسول خدا (صلى الله علیه و آله)،