تبلیغات
قرآن برای اهل یقین(شعبه1) - شیخ مفید که بود؟
تاریخ : 1392/03/5 | 09:32 | نویسنده : م. کاظمی
ابوعبدالله محمدبن محمدبن نعمان بن عبدالسلام بن جابر بن نعمان معروف به شیخ مفید و ابن المعلم (336 ق ـ 413 ق) یکی از بزرگترین و تأثیرگذارترین دانشمندان شیعه در قرن چهارم هجری بود که در همه زمینه های علمی آن روزگار مثل فقه، حدیث، تاریخ، تفسیر قرآن، رجالِ حدیث، و کلام (عقاید) اسلامی تبحر داشت و درباره هر یک از آنها کتابهایی تألیف کرده است. شیخ مفید در نزدیکی بغداد یعنی روستای سویقه ابن البصری دیده به جهان گشود و در همانجا رشد یافت و وفات کرد. او در طی رشد و تحصیل خود از اساتید فراوانی بهره برده است که تعداد آنها به بیش از پنجاه دانشمند بزرگ میرسد؛ برخی از آنها عبارتند از:
1ـ ابوعبدالله حسین بن علی معروف به جُعل؛ 2ـ ابوالقاسم جعفربن محمدبن جعفربن موسی بن قولویه؛ 3ـ قاضی ابوبکر محمدبن محمد معروف به جُعابی؛ 4ـ ابوالجیش مظهربن محمدبن احمد بلخی؛ 5ـ محمدبن احمدبن الجنید معروف به إسکافی؛ 6ـ ابوغالب احمد بن محمد زراری؛ 7ـ ابومحمد حسن بن علی بن حسین ابن شعبه حرّانی حلبی نویسنده کتاب تحف العقول؛ 8ـ ابومحمد عبدالباقی بن محمد بن عثمان خطیب بصری؛ 9ـ ابوعبدالله محمدبن عمران بن موسی بن سعیدبن عبدالله معروف به مرزبانی؛ 10ـ ابوالحسین محمدبن جعفربن محمد معروف به ابن النجار کوفی؛ 11ـ ابوالحسن علی بن بلال مهلبی؛ 12ـ شیخ صدوق محمدبن علی بن بابویه؛ 13ـ ابوطیب حسین بن علی بن محمد تمّار نحوی.
او علی رغم سختیها و بی مهریهای فراوانی که از سوی متعصبان نادان اهل سنت در بغداد متحمل شده بود به فعالیت های علمی و مذهبی خود همچنان ادامه داد و با برپا کردن کلاسهای درس خود شاگردان زیادی را تربیت نمود. برخی از شاگردان مهم او که در حفظ و تدوین آثار علمی مکتب تشیع خدمات شایان توجهی به انجام رساندند عبارتند از:
1ـ سیدمحمدبن حسین علوی معروف به سیدرضی که کتاب نهج البلاغه را از میان کلمات ارزشمند امام متقیان علی علیه السلام گردآوری کرده است؛ 2ـ برادر او سیدعلی بن حسین علوی معروف به سید مرتضی علم الهدی که بزرگترین کتابخانه جهان اسلام را گرد آورده بود که شیخ طوسی به برکت آن توانست کتابهای جامع حدیثی و فقهی معتبر شیعه را با استفاده از آن فراهم آورده و تدوین نماید. اما این کتابخانه در فتنههای آتش سوزی حشویه و متعصبان جاهل اهل سنت سوخته و از میان رفت؛ 3ـ ابویعلی حمزة بن محمدشریف جعفری معروف به سلار که مرقد او در آذرشهر از شهرهای آذربایجان شرقی مزار مؤمنین میباشد؛ 4ـ شیخ الطائفه ابوجعفر محمدبن حسن طوسی معروف به شیخ طوسی نویسنده جوامع حدیثی تهذیب الأحکام و الإستبصار؛ 5ـ ابوالفتح محمدبن علی کراجکی نویسنده کتاب کنزالفوائد؛ 6ـ ابوالحسن محمدبن محمد بن علی شریف علوی حسینی عبیدلی معروف به علوی نسّاب؛ 7؛ ابومحمد حسن بن احمدبن صالح همدانی سبیعی؛ 8ـ ابوالعباس احمدبن علی بن احمدبن عباس نجاشی نویسنده کتاب رجال، معروف به رجال نجاشی؛ 9ـ ابوعبدالله جعفربن محمدبن احمد درویستی. 10ـ ابومحمد حسن بن عنبس بن مسعود رافقی؛ 11ـ ابوالمعالی احمدبن علی بن قدامه.
شخصیت شیخ مفید از لحاظ فراست و تبحر در علوم اسلامی چنان والا بود که حتی مخالفان شیعه از اهل سنت مثل علی بن عیسی رمانی متکلم معتزلی در بغداد با مشاهده و ملاحظه جایگاه برتر وی لقب شیخ مفید به او داد و از همان عنفوان جوانی با لقب پرافتخار شیخ مفید شهرت یافت. و همین امر علاوه بر تشیع وی موجب برانگیخته شدن حسادت های عده ای کوته اندیش مثل ابوحیان توحیدی، ابوبکر باقلانی و ابن نقیب شده و او را مورد آزار و اذیت قرار دادند تا جایی که موجب تبعید و اخراج وی از بغداد شد؛ ولی با این همه او از کرامت اخلاقی و رفتار انسانی با آنها دست برنداشت. دشمنی ها بر ضد این دانشمند وارسته نه فقط به دلیل فضایل و کرامات دینی و علمی وی، بلکه به دلیل تشیع او نیز بوده است و حتی پس از وفات او دروغ پردازی ها و کینه توزی عیله او ادامه داشت تا حدی که برخی از مورخان متعصب و کینه ورز اهل سنت مثل خطیب بغدادی که در دشمنی با اهل بیت پیامبر علیهم السلام و تشیع شهره آفاق است او را به شدت مورد توهین و تحقیر قرار داده و مطالب ناشایستی را به طور غیر واقعی جعل کرده و به وی نسبت داده است. و برخی دیگر مثل سمعانی و ذهبی که از روی تعصب مذهبی بغدادی را مورد اعتماد تلقی کرده اند، بدون بررسی های درست تاریخی به نقل مطالب دروغ وی پرداخته اند.
اما در طرف مقابل، برخی از محققان خوش انصاف اهل سنت مثل ابن ندیم، ابن کثیر، یافعی، و ابن حجر عسقلانی با تجلیل و احترام فراوان از او یاد کرده و ضمن ارائه تصویر درستی از شخصیت برجسته وی لقب «شیخ مفید» را برای او به رسمیت شناخته اند و در برخی موارد از مباحث مهم حدیثی، تاریخی و اعتقادی به مطالب و بررسی های منحصر به فرد وی استناد و احتجاج کرده اند؛ تا هم صحت گفته های خود را اثبات کنند و هم نظرات صحیح را که از طریق شیخ مفید ارائه شده است به آیندگان منتقل نمایند. البته گرچه در برخی از موارد، مطالب شیخ مفید را مورد انتقاد قرار داده اند، اما توجه آنان به کتابهای مختلف او و نقل مطالبش، گویای اهمیت و جایگاه برجسته شخصیت علمی و معنوی این دانشمند جلیلالقدر در میان بزرگان اهل سنت میباشد. در حقیقت شخصیت شیخ مفید در تاریخ علوم اسلامی نه تنها یک شخصیت شیعی بلکه یک شخصیت اسلامی و مورد توجه برای همه فرقه ها و مذاهب اسلامی می باشد.
البته [لقبهای مفید و ابن المعلم] شخصیت های شیعه و سنی دیگری در طول تاریخ به این لقبها ملقب شده و شهرت یافته اند که از لحاظ درجه اعتبار علمی و شخصیتی در حد شیخ مفید نبوده و از لحاظ تاریخی نیز از او متأخر می باشند و نباید در این دو عنوان با او اشتباه بیفتند. به طوری که این اشتراک در مورد شیخ صدوق نیز وجود دارد و اشتباه شدن آنها با دیگران موجب مغالطه های فراوان تاریخی شده و خواهد شد.
شیخ مفید در طول عمر مفید و پربرکت خود تلاشهای بسیاری برای دفاع از حریم تاریخ، فقه و عقاید مکتب اهل بیت علیهم السلام به انجام رسانید و در این راستا کتابهایی در موضوعها و مسائل مختلف اسلامی تألیف و تصنیف نمود که تعداد آنها، بیش از دویست کتاب مهم بوده و امروزه مقدار عمده آنها یعنی حدود یکصد و پنجاه کتاب در دست است؛ برخی از آنها عبارتند از:
1ـ الإعلام فیما اتفقت الامامیة علیه من الأحکام؛ 2ـ الإرشاد فی تاریخ النبی و الأئمة علیهم السلام ؛ 3ـ المقنعة فی الفقه که شاگردش شیخ طوسی کتاب بزرگ تهذیب الأحکام را در شرح آن نگاشته است؛ 4ـ الإفصاح فی الإمامة؛ 5ـ الإیضاح فی الإمامة؛ 6ـ أوائل المقالات فی المذاهب و المختارات؛ 7ـ الأمالی؛ 8ـ ایمان أبی طالب؛ 9ـ الرد علی الجاحظ و العثمانیة؛ 10ـ او در ضمن تألیفات خود ردیه های فراوانی بر عقاید و اندیشه های باطل فرقه های انحرافی اسلام مثل معتزله، اشاعره، سلفیه و حشویه در زمینه مسائل توحید، نبوت، اعجاز قرآن، تاریخ اسلام، احکام شرعی، امامت و معاد نوشته است که برخی با عنوان «الردّ» است و برخی هم با عنوان «جواب» یا «جوابات». 11ـ عیون الأخبار و محاسن الآثار که با عنوان الإختصاص نیز شناخته میشود و آن را در باب مسائل مختلف اسلامی و مبتنی بر روایات مسند نگاشته است؛ 12ـ الأرکان فی دعائم الدین که درباره مسائل اختلافی کلامی بین شیعه و معتزله است؛ 13ـ الفصول المختارة من العیون و المحاسن فی الامامة که توسط شاگردش از میان آثار وی گلچین شده است؛ 14ـ الفصول العشرة فی الغیبة؛ 15ـ شرح اعتقادات استادش شیخ صدوق به نام تصحیح الإعتقاد که برخی از نظرات نسبت داده شده به عقاید شیعه را در آن رد و ابطال کرده است؛ 16ـ مسار الشیعة که درباره اعمال و دعاهای ویژه ایام و ماه های سال است؛ 17ـ مسألة فی النص علی علی بن أبی طالب علیه السلام؛ 18ـ المُتعة که روایات مهم و معتبر درباره جواز و حلّیت ازدواج موقت در اسلام است؛ 19ـ النکت الإعتقادیة که عقاید شیعه درباره اصول پنجگانه توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد را به طور خلاصه و کوتاه در حدود پنجاه صفحه ارائه و توضیح داده است.
قابل ذکر است که بسیاری از این کتابها توسط شاگردان شیخ مفید و دانشمندان متأخر شیعه مورد شرح، تکمیل یا خلاصه قرار گرفته است و همچنان به عنوان منابع معتبر و دست اول علوم و معارف اهل بیت پیامبر علیهم السلام شناخته میشوند.
این شخصیت بزرگوار در عصر خفقان و غربت تفکرات شیعی در مجامع علمی چنان خوش درخشید که در میان علما به عنوان «امام المتکلمین» شناخته می شود. آن بزرگوار بارها مورد عنایت حضرت صاحب الزمان مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه قرار گرفت و آن حضرت توقیعات و نامهایی را باخط مبارک خود برای وی نوشت که این، نشان از جایگاه والای او در پیشگاه حجت خدا است. در یکی از این توقیعات حضرت خطاب به شیخ می فرمایند: «الأخُ السدید، المولی الرشید، الشیخ المفید ....» « برادر بزرگوار، دوستدار رشد یافته، شیخ مفید ....». برخی گفته اند سبب نامیده شدن او به «شیخ مفید» همین نامه ای است که از ناحیۀ مقدسۀ امام زمان ارواحنا فداه وارد شده است.
درباره شخصیت شیخ مفید کتاب هایی توسط علمای بزرگ شیعه همچون سید حسون براقی، سید هبة الدین شهرستانی، سید محسن امین و دیگر محققان رجال و تراجم شیعه و اسلام نگاشته شده است که مطالعه آنها ابعاد مهمی از زندگی علمی و جایگاه والای او در حفظ و دفاع از حریم تشیع را روشن می سازد.
1ـ ابوالحسن على بن ابی بکر هروى، الإشارات إلى معرفة الزیارات، قاهره‏، مکتبة الثقافة الدینیة، 1423ق.
2ـ خیرالدین زرکلى، الأعلام، بیروت، دارالعلم للملایین، چ 8، 1989م، ج 1، ص 172 و بعد؛ ج 4، ص 166؛ ج 5، ص 225، ص 318؛ ج 6، ص 153، ص 279؛ ج 7، ص 21؛ ج 8، ص 135؛ ص 173.
3ـ شیخ آقا بزرگ تهرانى، الذریعة إلى تصانیف الشیعة، قم، اسماعیلیان، 1408ق، ج 1، ص 34، ص 307، ص 311، ص 315، ص 353، ص 358، ص 525؛ ج 2، ص 225، ج 3، ص 283، ص 400؛ ج 4، ص 166، ص 433؛ ج 6، ص 263؛ ج 9، ص 29؛ ج 13، ص 102 و سایر مجلدات.
4ـ سیدمحسن امین، أعیان الشیعة، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، 1406 ق، ج 1، ص 124؛ ج 6، ص 127؛ ج 9، ص 420 و بعد؛ ج 10، ص 133.
5ـ شمس الدین ذهبى، تاریخ الإسلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمرى، بیروت، دارالکتاب العربى، چ2، 1413ق، ج 3، ص 231؛ ج 10، ص 381؛ ج 23، ص 205؛ ج 26، ص 393 و بعد، ص 495؛ ج 28، ص 232، ص 307، ص 332 و بعد، ص 379؛ ج 29، ص 296، ص 440؛ ج 30، ص 94، ص 491؛ ج 31، ص 166، ص 178؛ ج 33، ص 85، ص 171؛ ج 34، ص 324؛ ج 43، ص 274؛ ج 45، ص 180.
6ـ ابن العماد حنبلى، شذرات الذهب فى أخبار من ذهب، تحقیق الأرناؤوط، دمشق و بیروت، دار ابن کثیر، 1406ق، ج 4، ص 511؛ ج 5، ص 72، ص 111، ص 169.
7ـ ابوالحسن على بن ابی بکر هروى، الإشارات إلى معرفة الزیارات، قاهره‏، مکتبة الثقافة الدینیة، 1423ق، ص 20.
8ـ ابوسعید سمعانى، الأنساب، تحقیق عبدالرحمن بن یحیى المعلمى الیمانى، حیدرآباد، مجلس دائرة المعارف العثمانیة، 1382ق، ج 2، ص 52 و بعد؛ ج 8، ص 83؛ ج 9، ص 326؛ ج 10، ص 229؛ ج 12، ص 378 به بعد، ص 520.
9ـ سیدمحمد حسین حسینى جلالى، فهرس التراث، قم، دلیل ما، 1422ق، ج 8، ص 469 به بعد.
10ـ آیة الله شیخ جعفر سبحانى، موسوعة طبقات الفقهاء، قم، مؤسسه امام صادق علیه السلام، 1418ق، ج 4، ص 73؛ ج 5، ص 334 و بعد.
11ـ ابوحیّان توحیدى، الإمتاع و المؤانسة، بیروت، مکتبه عنصریه، 1424ق، ج 1، ص 107.
12ـ ابن کثیر، البدایة و النهایة، بیروت، دارالفکر، 1407ق، ج 10، ص 96، ج 11، ص 190، ص 283، ص 339؛ ج 13، ص 228، ص 307؛ ج 14، ص 72، ص 108، ص 115، ص 171، ص 179، ص 233، ص 280.
13ـ ابن حجر عسقلانى، الإصابة فى تمییز الصحابة، تحقیق عادل احمد عبدالموجود و على محمد معوض، بیروت دارالکتب العلمیة، 1415ق، ج 2، ص 209؛ ج 4، ص 551، ج 5، ص 269، ص 360.
14ـ ابن الجوزى، المنتظم فى تاریخ الأمم والملوک، تحقیق محمد و مصطفى عبدالقادر عطاء، بیروت، دارالکتب العلمیّة، 1412ق، ج 15، ص 157.
15ـ خطیب بغدادى، تاریخ بغداد، تحقیق مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیّة، 1417ق، ج 2، ص 455؛ ج 3، ص 231؛ ج 10، ص 381.
16ـ رشیدالدین محمد ابن شهرآشوب مازندرانى، معالم العلماء فى فهرست کتب الشیعة و أسماء المصنفین، نجف اشرف، منشورات المطبعة الحیدریة، 1380ق، ص 113.
17ـ احمد بن علی طبرسی، الإحتجاج عَلی اهل اللّجاج، مشهد، المرتضی، 1403ق، ج 2، ص 497.


طبقه بندی: شیعه، زندگی بزرگان،
برچسب ها: شخصیت شناسى، علمای شیعه، شیخ مفید،